Дар таърихи тамаддуни башарият шахсиятҳое ҳастанд, ки бо нубуғи илмӣ, тафаккури амиқ ва осори мондагори худ сарнавишти илму фарҳанги ҷаҳонро дигаргун сохтаанд. Яке аз чунин абармардон Абӯалӣ ибни Сино мебошад, ки ҳамчун фарзанди фарзонаи миллати тоҷик бо хизматҳои бузурги худ дар рушди тиб, фалсафа, мантиқ, табиатшиносӣ ва дигар соҳаҳои илм ҷойгоҳи вижа касб намудааст. Осори гаронбаҳои ӯ то имрӯз аҳамияти худро нигоҳ дошта, ҳамчун манбаи боэътимоди дониш барои олимон, муҳаққиқон ва донишҷӯён хизмат мекунад.
Дар шароите, ки Тоҷикистон таҳти сиёсати фарҳангпарваронаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба эҳёи арзишҳои миллӣ ва гиромидошти мероси ниёгон таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд, омӯзиш ва тарғиби ҳаёту фаъолияти чунин шахсиятҳои бузург аҳамияти хосса пайдо мекунад. Зеро Ибни Сино на танҳо ифтихори миллати тоҷик, балки сарвати маънавии тамоми башарият мебошад.
Зиндагиномаи пурифтихор
Абӯалӣ ибни Сино моҳи октябри соли 980 дар деҳаи Афшана, наздики шаҳри Бухоро, дар давраи шукуфоии давлати Сомониён ба дунё омадааст. Падараш Абдуллоҳ аз тоҷикони Балх ва модараш Ситорабону аз Афшана буданд. Ӯ аз овони кӯдакӣ бо зеҳни фавқулода, хотираи қавӣ ва шавқи беандоза ба дониш аз ҳамсолони худ фарқ мекард.
То синни ҷавонӣ Қуръон, адабиёт, риёзиёт, мантиқ, фалсафа, табиатшиносӣ ва тибро аз худ намуда, ҳамчун донишманд ва табиби ҷавон шуҳрат пайдо кард. Маҳорати баланди илмии ӯ боис гардид, ки дар синни ҷавонӣ ба дарбори амирони Сомонӣ роҳ ёбад ва аз китобхонаҳои нодири он давра истифода намояд. Маҳз ҳамин муҳити илмӣ барои ташаккули шахсияти ӯ нақши муҳим бозид.
Пас аз суқути давлати Сомониён зиндагии Ибни Сино ранги дигар гирифт. Бар асари нооромиҳои сиёсӣ ва таъқиби баъзе аз рӯҳониёни мутаассиб ӯ маҷбур шуд зодгоҳашро тарк намуда, дар шаҳрҳои Гурганҷ, Рай, Исфаҳон ва Ҳамадон зиндагӣ ва фаъолият кунад. Бо вуҷуди душвориҳои зиёд, ӯ ҳеҷ гоҳ аз роҳи илм дур нашуд ва то охири умр ба таҳқиқ, омӯзиш ва таълифи осори илмӣ машғул буд. Соли 1037 дар шаҳри Ҳамадон аз олам даргузашт, вале номи ӯ то абад дар таърихи илм ҷовидона боқӣ монд.
Нобиғаи илми ҷаҳонӣ
Абӯалӣ ибни Сино аз ҷумлаи донишмандони энсиклопедӣ маҳсуб мешавад. Ӯ на танҳо табиб, балки файласуф, мантиқдон, риёзидон, ситорашинос, табиатшинос, мусиқишинос ва шоир низ буд. Андешаҳои ӯ бар пояи ақл, таҷриба ва мушоҳидаи илмӣ асос ёфта, барои рушди тафаккури илмӣ дар Шарқ ва Ғарб заминаи устувор гузоштанд.
Дар фалсафа ӯ масъалаҳои ҳастӣ, сабабият, ҳаракат, вақт ва маърифатро бо назари илмӣ таҳлил намуда, нишон дод, ки табиат тибқи қонунҳои муайян амал мекунад. Ин гуна андешаҳо барои замони худ хеле пешқадам ба ҳисоб мерафтанд ва ба рушди фалсафаи баъдина таъсири бузург расониданд.
Ибни Сино илмҳоро ба гурӯҳҳои назариявӣ ва амалӣ ҷудо намуда, барои онҳо низоми мукаммали илмӣ пешниҳод кард. Ин таснифот дар тӯли чандин аср дар марказҳои илмии Шарқ ҳамчун асоси омӯзиши илмҳо истифода мешуд.
«Ал-Қонун фи-т-тибб» – шоҳасари тибби ҷаҳон
Машҳуртарин асари Абӯалӣ ибни Сино «Ал-Қонун фи-т-тибб» мебошад, ки аз панҷ ҷилд иборат буда, қариб панҷсад сол ҳамчун китоби асосии таълимӣ дар донишгоҳҳои тиббии Аврупо ва кишварҳои Шарқ истифода мегардид.
Дар ин асар масъалаҳои анатомия, физиология, ташхиси бемориҳо, усулҳои табобат, ҷарроҳӣ, дорушиносӣ, беҳдошт ва пешгирии бемориҳо бо далелҳои илмӣ шарҳ дода шудаанд. Ибни Сино ҳанӯз асрҳо пеш аз кашфи микробҳо эҳтимол дода буд, ки баъзе бемориҳои сироятӣ тавассути омилҳои ноаён аз як инсон ба инсони дигар мегузаранд.
Ӯ инчунин тозагии муҳити зист, ғизои солим, фаъолияти ҷисмонӣ, истироҳати дуруст ва тарзи ҳаёти солимро асоси нигоҳдории саломатӣ медонист. Имрӯз низ бисёре аз ин андешаҳо аҳамияти худро гум накардаанд.
Осори гаронбаҳо
Ба қалами Ибни Сино зиёда аз 450 асар мансуб дониста мешавад, ки то имрӯз беш аз 240-тои онҳо боқӣ мондаанд. Аз ҷумла, «Китоб-уш-шифо», «Ал-Қонун фи-т-тибб», «Наҷот», «Ишорот ва танбеҳот» ва «Донишнома» аз маъруфтарин осори ӯ мебошанд.
«Донишнома» яке аз аввалин асарҳои энсиклопедӣ ба забони дарӣ буда, аз мақоми баланди забони тоҷикӣ дар баёни донишҳои илмӣ шаҳодат медиҳад.
Ибни Сино ҳамчун шоир низ шуҳрати калон дошт. Рубоиҳои ӯ саршор аз ғояҳои инсонпарварӣ, донишандӯзӣ, худшиносӣ, адолат ва озодандешӣ мебошанд. Ӯ донишро бузургтарин сарвати инсон медонист ва мардумро ба омӯзиши пайвастаи илм даъват мекард.
Ҷойгоҳи Ибни Сино дар ҷаҳони имрӯз
Имрӯз номи Абӯалӣ ибни Сино дар қатори бузургтарин олимони ҷаҳон қарор дорад. Китобҳои ӯ ба даҳҳо забон тарҷума шуда, дар донишгоҳҳои бонуфузи ҷаҳон мавриди омӯзиш қарор гирифтаанд. Осори ӯ ба рушди тиб, фалсафа, мантиқ, биология, химия ва дигар илмҳо таъсири амиқ расонидааст.
Мероси илмии Ибни Сино далели равшани он аст, ки миллати тоҷик аз қадимулайём соҳиби фарҳанги ғании илмӣ буда, дар рушди тамаддуни башарӣ саҳми арзанда гузоштааст. Аз ин рӯ, омӯзиши ҳаёт ва фаъолияти ӯ барои ҷавонони имрӯза аҳамияти бузурги тарбиявӣ, илмӣ ва ватандӯстона дорад.
Хулоса
Абӯалӣ ибни Сино яке аз баландтарин қуллаҳои илму фарҳанги тоҷик ва ҷаҳон мебошад. Ӯ тамоми ҳаёти худро ба ҷустуҷӯи ҳақиқат, рушди илм ва хизмат ба инсоният бахшидааст. Осори гаронбаҳои ӯ баъд аз ҳазор сол низ аҳамияти худро нигоҳ дошта, ҳамчун чароғи маърифат роҳи наслҳои имрӯз ва фардоро равшан месозанд.
Барои ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон Ибни Сино на танҳо шахсияти таърихӣ, балки рамзи ақлу заковат, меҳнатдӯстӣ, донишпарварӣ, ватандӯстӣ ва худшиносии миллӣ мебошад. Ҳифз, омӯзиш ва тарғиби мероси илмии ӯ қарзи маънавии ҳар як фарди соҳибмаърифат аст. Миллате, ки гузаштагони бузурги худро мешиносад ва аз онҳо ифтихор мекунад, метавонад бо эътимод ба сӯи ояндаи боз ҳам дурахшон қадам гузорад.
Абдуллозода Озода
Сарнозири Шуъбаи иттилоотии
Хадамоти гумрук назди
Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон
